Bel ve Bacak Ağrılarının Nedenleri
Bel ağrısı ve bacağa yayılan ağrı, tek bir hastalığa bağlı değildir. Bel bölgesinde bulunan diskler, omurga eklemleri, kaslar, bağlar ve sinir yapıları farklı mekanik sorunlar nedeniyle ağrıya neden olabilir.
Özellikle bel ağrısının bacağa yayılması, her zaman bel fıtığı anlamına gelmez. Ağrının kaynağının doğru belirlenmesi, uygulanacak tedavinin seçilmesi açısından önemlidir.
Bel Bölgesinde Mekanik Ağrı Nedir?
Bel bölgesi günlük yaşamda vücudun ağırlığını taşıyan ve hareket sırasında sürekli yük altında kalan bir bölgedir. Uzun süre oturmak, yanlış pozisyon, ağır kaldırmak, tekrarlayan hareketler, spor sırasında zorlanma, travmalar ve yaşa bağlı değişiklikler bel bölgesindeki yapılarda mekanik sorunlara yol açabilir.
Bu nedenle bel ağrısının kaynağı:
- Omurlar arasındaki diskler
- Faset eklemleri
- Omurga bağları
- Bel kasları
- Sakroiliak eklem
- Sinir kökleri
olabilir.
Disk Kaynaklı Bel Ağrısı
Omurların arasında bulunan diskler, omurgaya gelen yükleri dağıtan ve hareket sırasında amortisör görevi gören yapılardır.
Yaşlanma, tekrarlayan yüklenmeler ve bazı mekanik faktörler sonucunda disklerde su kaybı, yıpranma, çatlaklar ve yapısal bozulmalar gelişebilir.
Diskin dış bölümündeki hassas yapıların etkilenmesi bazı hastalarda disk kaynaklı (diskojenik) bel ağrısına neden olabilir.
Bu ağrı genellikle bel bölgesinde hissedilir ve bazen kalça çevresine yayılabilir.
Ancak MR’da disk dejenerasyonu görülmesi tek başına ağrının kesin nedenini göstermez. Görüntüleme bulgusu ile hastanın şikâyeti ve muayenesi birlikte değerlendirilmelidir.
Bel Fıtığı (Lomber Disk Hernisi)
Diskteki yapısal bozulmanın ilerlemesiyle diskin dış kısmında yırtılma ve diskin normal sınırlarının dışına doğru taşması meydana gelebilir. Halk arasında buna bel fıtığı, tıbbi olarak ise lomber disk hernisi denir.
Bel fıtığı bazen yalnızca bel ağrısına neden olurken, bazen sinir kökünü etkileyerek bacağa yayılan radiküler ağrıya yol açabilir.
Bu nedenle bel fıtığını yalnızca “belde ağrı yapan bir hastalık” olarak değil, bazı hastalarda sinir kökü etkilenmesine neden olabilen mekanik bir disk problemi olarak değerlendirmek gerekir.
Radiküler Ağrı ve Radikülopati
Bel fıtığı veya omurgadaki diğer mekanik değişiklikler sinir kökünün bulunduğu alanda bası veya irritasyona neden olduğunda ağrı belden bacağa doğru yayılabilir.
Bu ağrıya radiküler ağrı denir.
Ağrı:
- Kalçaya
- Uyluğa
- Baldıra
- Ayağa
- Parmaklara
doğru yayılabilir.
Yanma, elektrik çarpması, batma veya keskin ağrı şeklinde hissedilebilir.
Sinir kökündeki etkilenmeye duyu kaybı, refleks değişikliği veya kas güçsüzlüğü de eşlik ediyorsa radikülopati söz konusu olabilir.
Örneğin L4-L5 veya L5-S1 seviyesindeki disk problemleri farklı sinir köklerini etkileyerek farklı bölgelerde ağrı, uyuşma veya güç kaybına neden olabilir.
Her bacağa yayılan ağrı radikülopati değildir. Tanı için nörolojik muayene ve gerektiğinde MR gibi görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Faset Eklem Kaynaklı Bel Ağrısı
Bel omurlarının arka kısmında bulunan küçük eklemlere faset eklemleri denir.
Bu eklemler omurganın hareketlerini yönlendirir ve aşırı hareketleri sınırlar. Yaşla birlikte kıkırdaklarda yıpranma, eklem kapsülünde değişiklik ve kireçlenme gelişebilir.
Faset eklem kaynaklı ağrı genellikle:
- Belin bir veya iki yanında
- Belin alt kısmında
- Kalça çevresinde
hissedilir.
Özellikle geriye doğru eğilme, dönme ve uzun süre ayakta kalma ile artabilir.
Faset eklem ağrısı genellikle sinir kökü ağrısındaki gibi belirgin şekilde ayağa kadar inen elektrik çarpması tarzında ağrı oluşturmaz.
Uygun hastalarda medial dal blokları ile faset eklemlerden kaynaklanan ağrının değerlendirilmesi ve seçilmiş hastalarda radyofrekans tedavisi uygulanması düşünülebilir.
Omurga Kanal Darlığı
Yaşla birlikte disklerdeki dejenerasyon, faset eklemlerde büyüme ve diğer yapısal değişiklikler omurga kanalının veya sinirlerin geçtiği kanalların daralmasına neden olabilir.
Buna lomber spinal stenoz (bel kanal darlığı) denir.
Özellikle yürümek veya uzun süre ayakta kalmakla:
- Bacaklarda ağrı
- Uyuşma
- Yanma
- Ağırlık hissi
- Güçsüzlük
ortaya çıkabilir.
Hastalar çoğu zaman oturduklarında veya öne doğru eğildiklerinde rahatladıklarını ifade ederler.
Bu tabloya nörojenik kladikasyon adı verilir.
Bel Kasları ve Miyofasiyal Ağrı
Bel bölgesindeki kaslar uzun süreli yanlış pozisyon, aşırı kullanım, ağır kaldırma veya ani hareketler sonucunda zorlanabilir.
Kaslarda oluşan gerginlik ve tetik noktalar, bel ve kalça çevresinde ağrıya neden olabilir.
Miyofasiyal bel ağrısında:
- Kaslarda sertlik
- Dokunmakla hassasiyet
- Bel hareketlerinde ağrı
- Kalçaya yayılan ağrı
- Kaslarda spazm
görülebilir.
Bu tür ağrı çoğu zaman sinir kökü kaynaklı ağrıdan farklıdır.
Sakroiliak Eklem Kaynaklı Bel ve Kalça Ağrısı
Omurganın pelvis ile birleştiği bölgede bulunan sakroiliak eklem, bel ve kalça arasındaki ağrının önemli nedenlerinden biridir.
Sakroiliak eklem kaynaklı ağrı genellikle belin alt kısmında veya kalçanın bir tarafında hissedilir. Bazı hastalarda uyluğa doğru yayılabilir.
Sakroiliak eklem ağrısı ile bel fıtığına bağlı radiküler ağrının birbirinden ayrılması önemlidir.
Piriformis Sendromu
Bacağa yayılan her ağrının nedeni bel omurgası değildir.
Piriformis sendromu, kalçanın derininde bulunan piriformis kasının çevresindeki siyatik sinirin etkilenmesiyle ilişkili bir durumdur.
Piriformis kası, kalça hareketlerinde görev alan derin bir kastır. Siyatik sinirle olan anatomik ilişkisi nedeniyle bu bölgedeki kas spazmı veya diğer mekanik sorunlar bazı hastalarda siyatik sinirin irritasyonuna yol açabilir.
Hastalar genellikle:
- Kalçanın derininde ağrı
- Oturmakla artan kalça ağrısı
- Kalçadan bacağa yayılan ağrı
- Yanma veya elektriklenme
- Bazen uyuşma
tarif edebilir.
Bu nedenle bacağa yayılan her ağrıyı bel fıtığı olarak değerlendirmek doğru değildir.
Piriformis sendromu ile bel fıtığına bağlı sinir kökü ağrısının ayrımı için ayrıntılı muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri kullanılır.
Bel ve Bacak Ağrısında Doğru Kaynağı Bulmak Önemlidir
Bel ve bacak ağrısının kaynağı;
disk → bel fıtığı → sinir kökü → radiküler ağrı
şeklinde ilerleyebileceği gibi,
faset eklem → mekanik bel ağrısı
veya
piriformis bölgesi → siyatik sinir irritasyonu → bacağa yayılan ağrı
şeklinde de ortaya çıkabilir.
Bu nedenle MR’da bel fıtığı görülmesi, ağrının mutlaka bel fıtığından kaynaklandığı anlamına gelmez.
Tedavi planlanırken hastanın ağrısının nereden kaynaklandığı, nörolojik muayene bulguları ve görüntüleme sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.
Bel ve Bacak Ağrılarında Tedavi
Tedavi, ağrının nedenine göre değişir.
Kas ve miyofasiyal ağrılarda egzersiz, fizik tedavi ve uygun hastalarda tetik nokta tedavileri kullanılabilir.
Faset eklem kaynaklı ağrılarda medial dal blokları ve uygun hastalarda radyofrekans tedavisi düşünülebilir.
Sinir kökü kaynaklı radiküler ağrılarda ilaç tedavisinin yanında uygun hastalarda epidural enjeksiyonlar veya selektif sinir kökü enjeksiyonları değerlendirilebilir.
Piriformis sendromunda kasın ve siyatik sinirin değerlendirilmesine yönelik tedaviler uygulanabilir.
İleri derecede sinir basısı, ilerleyen kas güçsüzlüğü veya ciddi nörolojik bulgular varsa cerrahi değerlendirme gerekebilir.
Özetle
Bel ağrısı tek bir hastalık değildir. Diskler, faset eklemleri, kaslar, sakroiliak eklem ve sinir yapıları farklı mekanik problemler nedeniyle ağrı oluşturabilir.
Bel fıtığı bu problemlerin önemli nedenlerinden biridir; ancak her bel fıtığı ağrı yapmaz ve her bacağa yayılan ağrı bel fıtığından kaynaklanmaz.
Ağrının kaynağı doğru belirlendiğinde, hastaya uygun ilaç tedavisi, fizik tedavi, enjeksiyonlar, sinir blokları, radyofrekans uygulamaları veya gerekli durumlarda cerrahi tedavi planlanabilir.