Zona ve Postherpetik Nevralji: Farkı, Tanısı ve Tedavisi
Zona, suçiçeğine neden olan virüsün yıllar sonra sinirlerde yeniden aktifleşmesiyle ortaya çıkan bir hastalıktır. En tipik belirtisi, vücudun genellikle tek tarafında şiddetli ağrı ve ardından aynı bölgede kabarcıklı döküntülerin ortaya çıkmasıdır.
Zona iyileştikten sonra ağrının devam etmesi ise postherpetik nevralji olarak adlandırılır. Bu iki durum birbirine benzer görünse de tanı ve tedavi yaklaşımları farklıdır. (PubMed Central (PMC))
Zona ağrısı ile postherpetik nevralji arasındaki fark nedir?
Zona ağrısı, hastalık aktifken ve ciltte döküntüler varken ortaya çıkan ağrıdır.
Postherpetik nevralji (PHN) ise zona döküntüleri iyileştikten sonra aynı sinir bölgesinde devam eden ağrıdır.
Halk arasında basitçe şöyle anlatılabilir:
Zona = virüsün aktif olduğu dönem
Postherpetik nevralji = zona geçtikten sonra sinirde kalan ağrı
Postherpetik nevraljinin tanımı için en sık kullanılan ölçüt, zona başlangıcından veya döküntülerin iyileşmesinden sonra ağrının 3 aydan uzun sürmesidir. Literatürde farklı zaman tanımları bulunsa da 3 ay yaygın olarak kullanılmaktadır. (PubMed Central (PMC))
Zona ağrısı nasıl olur?
Zona sırasında ağrı genellikle döküntülerden önce başlayabilir.
Hasta bölgede;
- Yanma,
- Batma,
- İğnelenme,
- Elektrik çarpması,
- Çok şiddetli hassasiyet
hissedebilir.
Bazen gömleğin veya yatağın cilde değmesi bile ciddi ağrı oluşturabilir.
Daha sonra genellikle vücudun bir tarafında, belirli bir sinirin dağıldığı bölgede kızarıklık ve içi sıvı dolu küçük kabarcıklar ortaya çıkar.
Zona döküntülerinin tipik olarak vücudun bir tarafında ve sinirin takip ettiği şerit şeklinde görülmesi tanıda önemli bir ipucudur.
Postherpetik nevralji nasıl olur?
Zona döküntüleri iyileşmesine rağmen ağrı devam ediyorsa sinirlerde hasar gelişmiş olabilir.
Bu ağrı çoğunlukla:
Yanma, elektrik çarpması, batma, iğnelenme veya dokunmakla aşırı hassasiyet şeklindedir.
Örneğin hasta, “Tişörtüm tenime değdiğinde bile canım yanıyor” diyebilir.
Bu durum dokunmaya karşı aşırı ağrı (allodini) olarak adlandırılır.
Postherpetik nevralji aylarca, bazı hastalarda ise daha uzun süre devam edebilir. (PubMed Central (PMC))
Zona ve postherpetik nevralji tanısı nasıl konulur?
Çoğu hastada tanı muayene ve hastanın anlattığı şikâyetler ile konulur.
Doktor özellikle;
- Döküntünün nerede başladığını,
- Ağrının hangi bölgede olduğunu,
- Ağrının yanma veya elektrik çarpması şeklinde olup olmadığını,
- Dokunmakla ağrının artıp artmadığını,
- Döküntülerin tamamen iyileşip iyileşmediğini
değerlendirir.
Zona tipik döküntülerle birlikteyse çoğu zaman ek tetkik gerekmez.
Döküntü olmadan ağrı ortaya çıkması veya hastalığın tipik olmaması durumunda ise farklı hastalıkların dışlanması gerekebilir.
Zona tedavisinde en önemli nokta: Erken başlamak
Zona tedavisinde antiviral ilaçların mümkün olduğunca erken başlanması önemlidir.
Özellikle hastalığın başlangıcından sonraki ilk 72 saat içinde antiviral tedavinin başlanması önerilmektedir. (PubMed)
Antiviral tedavi virüsü ortadan kaldırmak için değil, virüsün çoğalmasını baskılamak ve hastalığın süresini ve komplikasyonlarını azaltmak amacıyla kullanılır.
Ağrı için ayrıca uygun ağrı kesiciler ve gerektiğinde sinir ağrısına yönelik ilaçlar kullanılabilir.
Postherpetik nevralji nasıl tedavi edilir?
Zona geçtikten sonra devam eden ağrı, normal bir ağrı kesiciden farklı olarak sinir ağrısı özelliği taşıyabilir.
Bu nedenle tedavide;
- Gabapentin,
- Pregabalin,
- Bazı antidepresan grubu ilaçlar,
- Lokal lidokain içeren tedaviler,
- Uygun hastalarda kapsaisin içeren tedaviler
kullanılabilir.
Özellikle yaşlı ve çok sayıda ilaç kullanan hastalarda cilde uygulanan lokal tedaviler, sistemik yan etkilerin daha az olması nedeniyle önemli bir seçenek olabilir. (PubMed Central (PMC))
İlaçlar yeterli olmazsa ne yapılabilir?
Bazı hastalarda postherpetik nevralji ilaçlara rağmen devam eder.
Ağrı günlük yaşamı ciddi şekilde etkiliyorsa girişimsel ağrı tedavileri değerlendirilebilir.
Bunlar hastanın ağrısının bulunduğu bölgeye göre seçilir.
Sinir kökü radyofrekans tedavisi (DRG PRF)
Özellikle göğüs, sırt veya bel bölgesindeki zona sonrası devam eden sinir ağrılarında, ağrının geldiği sinir kökü (dorsal root ganglion – DRG) hedeflenebilir.
Pulsed radyofrekans (PRF), sinire kontrollü enerji uygulanarak ağrı sinyallerinin azaltılmasını amaçlar.
Güncel derlemelerde postherpetik nevraljide DRG’ye uygulanan PRF, girişimsel tedaviler arasında en umut verici seçeneklerden biri olarak değerlendirilmektedir; ancak çalışmaların kanıt kalitesi tamamen yüksek değildir. (PubMed Central (PMC))
İnterkostal sinir bloğu ve PRF
Ağrı kaburga boyunca ilerliyorsa, ağrıdan sorumlu kaburga arasındaki sinir (interkostal sinir) hedeflenebilir.
Önce sinir bloğu yapılabilir. Uygun hastalarda daha uzun süreli ağrı kontrolü amacıyla PRF değerlendirilebilir.
Epidural enjeksiyon
Özellikle zona sırasında veya seçilmiş postherpetik nevralji hastalarında epidural lokal anestezik ve/veya kortizon enjeksiyonu değerlendirilebilir.
Ancak kronik postherpetik nevraljide kanıt düzeyi PRF’ye göre daha düşüktür. (PubMed Central (PMC))
Yüz bölgesinde zona sonrası ağrı
Zona yüz bölgesini tutmuşsa ağrıdan sorumlu sinire göre farklı girişimsel tedaviler uygulanabilir.
Örneğin trigeminal sinirin belirli dallarının etkilendiği hastalarda sinir bloğu veya uygun hastalarda radyofrekans tedavileri değerlendirilebilir.
İlaç tedavisine rağmen geçmeyen postherpetik nevraljide ileri tedaviler
Ağrı uzun süredir devam ediyor ve ilaçlar ile girişimsel tedavilere rağmen hastanın yaşam kalitesini ciddi şekilde bozuyorsa daha ileri yöntemler gündeme gelebilir.
Bunlardan biri omurilik pili (spinal cord stimulation – SCS) tedavisidir.
Güncel kılavuzlarda, ilk basamak ilaç tedavilerine rağmen devam eden orta-şiddetli postherpetik nevraljide PRF, sinir blokları ve uygun hastalarda spinal kord stimülasyonu gibi seçenekler değerlendirilmektedir. (PubMed Central (PMC))
Ancak bu yöntemler her hastaya uygulanmaz ve ağrının bulunduğu bölge, süresi, önceki tedaviler ve hastanın genel durumu dikkate alınır.
Zona geçtikten sonra ağrı varsa ne zaman ağrı uzmanına başvurulmalı?
Zona döküntüleri iyileşmesine rağmen;
- Yanma,
- Elektrik çarpması,
- Şiddetli batma,
- Dokunmakla aşırı ağrı,
- Gece uykudan uyandıran ağrı
devam ediyorsa postherpetik nevralji açısından değerlendirme yapılmalıdır.
Özellikle ağrı günlük yaşamı bozuyorsa, ağrı tedavisinin geciktirilmemesi önemlidir.
Kısaca
Zona, virüsün sinirlerde yeniden aktifleşmesiyle oluşan ve genellikle tek taraflı ağrı ile döküntüye neden olan bir hastalıktır.
Postherpetik nevralji ise zona döküntüleri iyileştikten sonra aynı bölgede devam eden sinir ağrısıdır.
Zona döneminde ilk 72 saat içinde antiviral tedavi önemlidir. Postherpetik nevraljide ise sinir ağrısına yönelik ilaçlar, lokal tedaviler ve gerektiğinde girişimsel ağrı tedavileri kullanılır. (PubMed)
İlaçlara rağmen devam eden ağrılarda DRG pulsed radyofrekans, interkostal sinir bloğu/PRF, uygun hastalarda epidural tedaviler ve ileri olgularda spinal kord stimülasyonu değerlendirilebilir. (PubMed Central (PMC))
Amaç sadece ağrıyı bastırmak değil, hastanın yeniden uyuyabilmesini, hareket edebilmesini ve günlük yaşamını sürdürebilmesini sağlamaktır.